Recensie Aldous Huxley’s De Tijd van de Oligarchen, 1946, met inleiding van Bas Heijne
ISBN 978-90-446-6187-3. Uitgeverij Prometheus Amsterdam. 2026. 110 pagina’s.
Ik werd op het boek gewezen door een mooi artikel uit het Reformatorisch Dagblad van 20 maart 2026. Dit artikel is na een eenvoudige registratie na te lezen via deze link. Ik besloot het boek te kopen en ‘verslond’ het.
Van de boeiende vijftienpagina lange inleiding van Bas Heijne neem ik een aantal quotes over:
- Pagina (P) 17: “Geen duider, hoe scherpzinnig, hoe visionair ook, blijkt het achteraf 100% bij het juiste eind gehad te hebben.”
- P18: “We verlangen allemaal naar vrede en vrijheid, maar slechts weinigen van ons hebben veel enthousiasme voor de gedachten, gevoelens en daden die tot vrede en vrijheid leiden.”
- P21: “Wanneer wetenschap zich niet laat leiden door ethiek, humanistische waarden en respect voor individuele vrijheid, wordt ze onderdeel van een systeem van onderdrukking en vernietiging.”
Dan nu een aantal quotes van Huxley, notabene uit 1946, maar ook vandaag de dag nog zeer actueel, zeker ook met de huidige snelle opmars van AI en eerder social media en internet:
- P37: “Nooit eerder waren zo veel mensen dermate overgeleverd aan zo weinig mensen. In de tussentijd is er geen andere oplossing voor dit kwaad dan persoonlijke onthouding.”
- P43: “Zelfbeschikking, de essentie van democratische vrijheid, is nagenoeg afwezig…”
- P43: “In de meeste geïndustrialiseerde landen is door de toegepaste wetenschap en de gecentraliseerde financiële wereld, haar bondgenoot en tevens moeder, het traditionele patroon van het boerenleven ingrijpend veranderd.”
- P44: “Kleinschalige boeren, die zich voornamelijk richten op teelt voor levensonderhoud en daarna pas het verdienen van geld, zijn grotendeels vervangen door mannen die vooral gewassen telen om geld mee te verdienen en hun verdiende centen gebruiken om ‘door heel het land aangeprezen’, bewerkt en gedenatureerd voedsel mee te kopen in de winkel.”
- P45: “Sterk ontwikkelende technologie gaat samen met onophoudelijke en vaak snelle en onthutsende economische, politieke en ethische veranderingen.”
- P52: “….zolang de uitkomsten van zuivere wetenschap toegepast worden om ons systeem van massaproductie en massadistributie nog verder uit te breiden en te specialiseren, de macht alleen maar verder gecentraliseerd kan worden richting steeds minder mensen.”
- P70 en 71: “Het nationalisme leidt tot moreel verval omdat het universaliteit ontkent, het bestaan van één God ontkent, de waarde van de mens als mens ontkent; en omdat het tegelijkertijd uitsluiting versterkt, ijdelheid, trots en zelfgenoegzaamheid aanmoedigt, haat stimuleert en de noodzaak en rechtvaardigheid van oorlog verkondigt.”
- P71: “Zoals Athene en Sparta ten onder gingen aan afgoderij, vlagvertoon en chauvinisme, zo zullen ook wij ten onder gaan aan afgoderij, vlagvertoon en chauvinisme.”
- P73: …”vormen deze wapens een enorme verleiding om de traditionele oorlogsregels te negeren en hele burgerbevolkingen en hun woningen volledig te vernietigen. “Aanvulling Geert Jan Prins: hierbij moest ik denken aan hoe Rusland dagelijks burgerdoelen aanvalt in Oekraïne en Israël in Gaza.
- P74: “Technologische vooruitgang maakt geen einde aan het fenomeen oorlog: ze verandert alleen de verschijningsvorm van oorlog.” Aanvulling Geert Jan Prins: hierbij moest ik denken aan de opkomst van drones in huidige oorlogsvoering.
- P74: “De collectieve mentaliteit van naties – de mentaliteit die redelijke volwassenen moeten aannemen wanneer ze belangrijke beslissingen nemen op het gebied van internationale politiek – is die van een veertienjarige delinquent, tegelijkertijd sluw en kinderachtig, kwaadaardig en dwaas, waanzinnig egoïstisch, lichtgeraakt en hebzuchtig, en tegelijkertijd belachelijk verwaand en ijdel.” Aanvulling Geert Jan Prins: lijkt een profetische beschrijving van president Trump e.a. huidige leiders.
En zo kan ik wel doorgaan. Huxley beschrijft anno 1946 messcherp een politiek die we zo kunnen extrapoleren naar Poetin. Dit is te lezen op pagina 80 tot en met 82 van het boek. Huxley predikt zelfredzaamheid, oftewel onafhankelijk zijn binnen een lokale, coöperatieve gemeenschap, als oplossingsrichting. Hij pleit voor decentralisatie en voor regionale zelfvoorziening qua voedselproductie en energie. Hij voorzag in 1946 ook al de huidige ‘scramble’ voor het Noordpoolgebied.
Het is opzienbarend dat Huxley dit 80 jaar geleden schreef. Het ademt sterk de huidige tijd en context in de wereld. Of hij was een (zeer) scherpzinnige profeet, of de tijden, beter is ‘processen’, veranderen als je voldoende uitzoomt minder dan we soms denken of het is een combinatie van de twee. Ik ben bij dat Heije e.a. het besluit genomen hebben dit boek opnieuw onder de aandacht te brengen. Mijn advies: leen het bij de bibliotheek, koop het en verbaas u.